"دختران خورشید"؛ به نام قندیل، به کام اربیل

ناوخت

فوتو: شاسوار مامه

نهمین دوره جشنواره فیلم کُردی برلین روز ۱ آگوست ۲۰۱۹ کار خود را با اکران فیلم سینمایی "دختران خورشید" (Girls of the Sun) دومین ساخته بلند اوا اوسون (Eva Hosson) کارگردان فرانسوی آغاز کرد. این فیلم که نخستین‌بار سال ۲۰۱۸ در فرانسه به نمایش درآمد، در افتتاحیه جشنواره برلین نیز با واکنش‌ها و انتقادات شدیدی مواجه شد.

دختران خورشید، یک درام ۱۱۵دقیقه‌ای جنگی است که به مبارزه گروهی از زنان کُرد در روژآوا و باشوور کردستان می‌پردازد. در این فیلم گلشیفته فراهانی، در نقش "بهار" بازی می‌کند،‌ زنی که همراه فرزند خردسالش به اسارت گروه داعش در می‌آید. او که در زمان اسارت  به همراه جمعی دیگری از زنان مورد تجاوز قرار می‌گیرند، سرانجام موفق به فرار و سازماندهی یک مقاومت مسلحانه علیه داعش می‌شوند. امانوئل برکو بازیگر جوان فرانسوی در فیلم "دختران خورشید" نقش یک خبرنگار جنگی به نام "ماتیلده" را بازی می‌کند که با سفر  به منطقه‌ای نامعلوم در کردستان، مبارزه “بهار” و همراهنش را روایت می‌کند.

نخستین اکران "دختران خورشید" در سال ۲۰۱۸ هرچند با استقبال نسبی مخاطبان سینما روبرو شد اما مورد انتقاد شدید منتقدان فیلم و فعالان سیاسی هم قرار گرفت. این فیلم در جریان اکران در جشنواره فیلم کُردی برلین نیز با انتقاداتی روبرو شد. 

نهمین جشنواره فیلم کُردی برلین فعالیت‌های خود را از روز ۱ آگوست ۲۰۱۹ با نمایش این فیلم آغاز کرده است. بناست در خلال این جشنواره به مدت یک هفته حدود ۴۰ فیلم مستند و داستانی با تمرکز بر جایگاه زنان در سینما و جامعه کُردی به نمایش دربیایند.


جعل مبارزه زنان روژآوا

 فیلم "دختران خورشید" در نگاه اول به نظر می‌رسد مبارزه یگا‌‌‌ن‌های مدافع زنان در روژآوا را روایت می‌کند. این تصور به ویژه از شعار اساسی فیلم نشات می‌گیرد که اصلی‌ترین شعار و برنامه سیاسی پ‌َک‌َکَ، حزب کارگران کردستان در حوزه زنان است؛ "ژن، ژیان، آزادی" شعاری است که بارها در فیلم "دختران خورشید" تکرار می‌شود بدون آنکه در کمترین سطح به تعلق آن به مبارزه یگا‌‌‌ن‌های مدافع زنان پرداخته باشد. بر روی لباس مبارزان زن در این فیلم نه نشان YPJ بلکه پرچمی با ظاهری مشابه نصب است که بیشتر به نشانه‌های نمادین نیروی پیشمرگه در اقلیم کردستان عراق نزدیک است تا پرچم و نشانه‌های نیروهای مدافع خلق.

منتقدان این فیلم در برلین می‌گویند، کارگردان تعمدا تلاش کرده مبارزه زنان در انقلاب روژآوا را نادیده بگیرد و در عوض جهت اصلی فیلم را به سمتی ببرد که این تصور ایجاد شود زنان در این فیلم، از سوی نیروی‌های پیشمرگه حکومت اقلیم کردستان عراق رهبری می‌شوند. مبارزان زن در فیلم داستانی "دختران خورشید" مدام با یک "فرمانده مَرد" در تماس هستند تا به آنها اجازه دهد که دست به یک عملیات تلافی‌جویانه بزنند. لباس نظامی فرمانده مَرد در این فیلم مزین به چندستاره و درجه نظامی است. فرمانده برای هدایت این عملیات مدام با نیروهای خارجی، که تصور می‌شود نیروهای ائتلاف ضد داعش در سوریه و عراق باشند، در تماس است. 

این درحالیست که یگا‌‌ن‌های مدافع زنان واحدهای نظامی کاملا مستقل هستند که در همان ابتدای انقلاب روژآوا از سوی فرماندهان با تجربه و قدیمی ارتش مستقل زنان حزب کارگران کردسان تاسیس شد. این نیرو برای کسب اجازه انجام عملیات نه به یک "مغز متفکر مردانه" یا حتی مانند سابق به پ‌َک‌َکَ بلکه  به ابتکارات و تجارب همرزمان درون همین یگان‌ها تکیه دارد؛ نیروهایی که به صورت افقی و غیر هرمی سازماندهی شده و اعضای آن بر اساس رتبه‌های نظامی یا فضایلی از این دست تفکیک نمی‌شوند.

منتقدان این فیلم می‌گویند اوا اوسون کارگردان و نویسنده "دختران خورشید" بدون ارجاع به مبارزات چهل ساله پ‌َک‌َکَ، حزب کارگران کردستان و تاثیر اجتناب‌ناپذیر این حزب بر استقلال زنان در دل مبارزه کردستان، مبارزه زنان را به صورت انتزاعی و ناشی از تجاوز و خشونت جنسی علیه زنان بازنمایی می‌کند.

پ‌َک‌َکَ از همان آغاز دو هدف عمده مبارزاتی خود را اعلام می‌کند: ضدیت با سیاست‌های فاشیستی دولت ترکیه و همچنین ضدیت با سیستم سنتی و فئودالی حاکم بر کردستان. در نوشته‌های اوجالان، رهبر و از بنیانگذاران این حزب، به شدت فرهنگ سنتی و ضد زن کُردها زیر سوال برده می‌شود. در نتیجه فضایی که برای زنان در این حزب باز می‌شوند، زنان بیشتری از طبقات محروم به حزب می‌پیوندند. آزادی کردستان بدون آزادی زن منتفی دانسته می‌شود و از همان آغاز، مفهوم زن، نقش کلیدی و مهمی در گفتمان اصلی پ‌َک‌َکَ، بازی می‌کند. 

در پی انقلاب روژآوا در واقع این فرماندهان با تجربه و ارشد زن در پ‌َک‌َکَ (عمدتا از مبارزان قدیمی روژآوایی) بودند که راهی روژآوا شده و در تاسیس یگان‌های مدافع زنان نقشی حیاتی ایفا کردند.


انتقام از خشونتی آنی یا چهار دهه مبارزه زنان؟

در آغاز جنگ اخیر سوریه و عراق، داعش بلافاصله با حمله به شنگال،‌ محل سکونت صدها هزار ایزدی مرتکب نسل‌کشی و قتل‌عام کُردهای ایزدی در این منطقه زد. در جریان این جنایت حدود ۵۰۰۰ نفر قتل‌عام و بیش از  ۵۰۰۰ زن ایزدی به اسارت گروه داعش در آمدند. هنوز از سرنوشت حدود ۳۰۰۰ زن اسیر ایزدی اطلاعی در دست نیست. این زنان علاوه بر "تجاوز و بردگی جنسی" متحمل بدترین اشکال خشونت‌های مردانه قرار گرفتند. 

از آنجا که زنان ایزدی تنها گروه از زنان در عراق و سوریه بودند که به اسارت  داعش درآمده و مورد تجاوز قرار گرفتند، به نظر می‌رسد فیلم "دختران خورشید" زندگی و مبارزه این دسته از زنان را به تصویر می‌کشد. با این حال کارگردان فرانسوی هیچ علاقه‌ای ندارد که به تاریخ پیوستن زنان ایزدی به مبارزه علیه داعش بپردازد؛ به این موضوع که آنها بدون کمترین دفاع نیروهای نظامی، از جمله پیشمرگه‌هایی که در این فیلم نشان داده می‌شود، ربوده و به سوریه منتقل شدند. این فیلم چیزی در مورد اینکه برخی از زنان بعد از فرار و رهایی از دست داعش به کمک نیروهای مدافع خلق و پ‌َک‌َکَ تحت عنوان یگا‌ن‌های مدافع شنگال سازماندهی شدند نمی‌گوید. در این فیلم همچنین صحبتی از کریدور تاریخی نجات ایزدیان توسط گریلاهای پ‌َک‌َکَ در زمان وقوع جنوساید به میان نمی‌آید. در واقع فیلم اصرار دارد به مخاطب بگوید که خودآگاهی زنان ایزدی و مسلح شدن آنها، صرفا ماحصل تجاوز و خشونت‌های وحشیانه گروه داعش است.

آنچه "دختران خورشید" پنهان می‌کند فلسفه و مبارزه چهل ساله زنان باکور و روژآوا در کوهستان قندیل است. فلسفه " ژن، ژیان، آزادی"، محصول مبارزه هزاران زن درون پ‌َک‌َکَ، زنانی مانند سکینه جانسز و بازنگری‌های تئوریک عبدالله اوجالان رهبر حزب کارگران کردستان است. در این فلسفه، زنان سوژه اصلی انقلاب و دگرگونی‌های اجتماعی، اکولوژیک و سیاسی هستند و برای به عمل رساندن استراتژی‌های مبارزاتی خود نه به اجازه مردان، چنانچه این فیلم القا می‌کند، بلکه به چهار دهه مبارزه فشرده زنان برای کسب استقلال تکیه دارد. 

 

شخصی کردن انقلاب؛ مبارزه برای "خانواده" یا علیه "خانواده"

این فیلم تا جایی که به هر دو کاراکتر اصلی مرتبط است، روایت شخصی افرادی‌ست که خانواده‌هایشان به دلیل این جنگ از هم پاشیده است. فوران احساسات و نوستالوژی این دو زن برای بازگشت و بازسازی خانواده‌هایشان هسته اصلی روایت است. در جریان فیلم بارها تصاویری از گذشته به مخاطب تحمیل می‌کند که در آنها پدر، مادر و یک فرزند در "کانون گرم خانواده" جا خوش  می‌کردند؛ زندگی‌هایی که به ناگهان در پی جنگ داعش از هم پاشیده شده‌اند. بر همین منوال تصادفی نیست که فیلم با پیدا شدن فرزند "بهار" و بازگشت خبرنگار فرانسوی نزد خانواده‌اش به پایان می‌رسد.

این درحالیست که در فلسفه "ژن، ژیان، آزادی"، خانواده چیزی جز یک نهاد ارتجاعی نیست؛ نهادی مردانه كه ايدئولوژی خاندانی در آن فعلیت يافته است. در اين نهاد، چنانچه اوجالان می‌گوید هر مردی خود را همانند صاحب يك 'خان‌نشين' تصور مى‌كند. خانواده به این دلیل که به سلو‌ل‌های دولت تبدیل می‌شود، كودكان را پرورش و نياز به جمعيت را برآورده می‌سازد، به شدت مورد نقد گفتار فمنیستی پ‌َک‌َکَ است. 

 

آمریکاییزه کردن انقلاب روژآوا

از نیمه دوم فیلم "دختران خورشید" تا پایان فیلم مدام حملاتی هوایی نیروهای ائتلاف ضد داعش به رهبری آمریکارا به تصویر کشیده می‌شود؛ حملاتی که ظاهرا مبارزه این زنان را در جبهه جنگ علیه داعش پیش می‌برد. حضور این صحنه‌ها آنقدر پررنگ است که صحنه نهایی و پیروزی زنان ماحصل یک حمله هوایی آمریکایی‌هاست. همکاری فشرده‌ای بین نیروهایی مرد که این زنان از آنها کسب اجازه می‌کند با نیروهایی وجود دارد که با حمایت هوایی مسیر نهایی جنگ را به نفع مبارزان زن تغییر می‌دهد. 

حضور آمریکایی‌ها در جنگ داعش و ورود آنها به روژآوا به تدریج صورت گرفت. آمریکا و نیروهای ائتلاف تا پیش از پیروزی تاریخی کوبانی در سال ۲۰۱۴ گروه‌هایی را حمایت و تجهیز می‌کردند که تقریبا همه آنها بعد از آموزش لازم از سوی آمریکایی‌ها به آنها پشت کرده و به داعش و سایر نیروهای جهادیست پیوستند. آمریکا از همان اول در باشوور کردستان حضور داشت اما زمانی وارد روژآوا شد که انقلاب چهار ساله شده بود و نیروهای YPJ و YPG به پیروزی های بزرگی دست یافته بودند. 

حضور نمادین آمریکایی‌ها در این فیلم به حدی برجسته است که انگار آنها هستند که نهایتا نیروهای داعش را شکست می‌دهند. در یکی از صحنه‌های پایانی فیلم، خانه محل سکونت افراد داعش هنگام حمله گروهی از زنان مسلح بر اثر حملات هوایی نیروهای ائتلاف تخریب می‌شود. قهرمانان فیلم با صورتی گرد  و غبار گرفته از زیر آوار بیرون آمده و پیروزی را جشن می‌گیرند.


فیلمی در راستای منافع پارتی

قبل از نمایش فیلم دختران خورشید در برلین، معترضان مقابل سینمای بابیلون این شهر اقدام به توزیع بیانیه‌ای کردند که در آن به هالیودیزه کردن مبارزات زنان در انقلاب روژآوا به شدت اعتراض شده است.

در این بیانیه با مروری به مبارزات زنان پ‌َک‌َکَ در چهل سال گذشته و تاثیر آن بر انقلاب روژآوا، کارگردان فرانسوی این فیلم متهم می‌شود که اثرش را نهایتا به سمتی سوق داده که مخاطب فرض کند این اتفاقات در حکومت اقلیم کردستان و با همکاری نیروهای پیشمرگه این حکومت صورت گرفته است. "حتی دختران خورشید عنوان فیلم برگرفته از گردانی است که حزب دمکرات کردستان عراق آن را به منظور بهرهبرداری رسانه‌ای تاسیس کرده است." این درحالیست که به نوشته این بیانیه آنها که حداقلی شناختی از وضعیت شنگال دارند، می‌دانند که  پیشمرگه‌های وابسته‌ به‌ حزب دمکرات کردستان (پارتی) به فرمان فرماندهانشان در اربیل به‌ ایزدیان خیانت کرده و آنها را در جریان نسل‌کشی داعش تنها گذاشتند.

معترضان به پخش این فیلم در برلین می‌گویند "دختران خورشید" آشکارا متاثر از زندگی و مبارزه گریلاهای ایزدی یگان‌های مدافع شنگال و مقاومت ۴۰ساله پ‌َک‌َکَ است، تعمدا و به دلایل سیاسی در یک ناکجاآباد اتفاق می‌افتد. آنطور که در این بیانیه آمده، فیلم که اساسی کلونیالیستی دارد تلاش می‌کند یک بار دیگر" مردان سفید و یا در این مورد خاص زنان سفید" را به عنوان قهرمانان عرصه مبارزه بازنمایی کند. 

 

"فرمانده آرین"؛ داستان یک مبارزه 

"دختران خورشید" تنها اثر جشنواره فیلم کُردی برلین نیست که به مبارزه زنان روژآوا پرداخته است. این جشنواره در دومین روز فعالیت خود با پخش مستند "فرمانده آریان Commander Arian" اثر آلبا سوتورا، فیلم‌ساز و تهیه کننده مستقل کاتالان بار دیگر سراغ مبارزه زنان در خلال انقلاب روژآوا رفته است. این فیلم به زندگی و مبارزه یک فرمانده و چندین عضو یگان‌های مدافع زنان (YPJ) در انقلاب روژآوا پرداخته است.

آلبا سوتورا گفته است که از سال ۲۰۱۴ تا سال ۲۰۱۷ به تنهایی و با یک دوربین زندگی فرمانده آریان را در جریان مقاومت روژآوا علیه داعش تعقیب کرده است. او دلیل ساخت این فیلم را رویکرد فمنیستی و رهایی‌بخش مقاومت روژآوا و اهمیت مبارزه زنان در دل این انقلاب عنوان کرده است.

سوتورا گفته ابتدا با زبان کُردی آشنایی نداشته اما در جریان همراهی زنان در انقلاب روژآوا باین زبان علاقه‌مند شده و تاحدودی آن را یاد گرفته است. سوتورا پیشتر هم در خاورمیانه حضور داشته و علاوه بر  "فرمانده آریان" مستندهایی دیگری نیز نظیر Unveiled Views، Game over ساخته است.

 





 

04 اوت, 2019