گرافیتی‌هایی با مضمون کردستان (۱)

ناوخت

 
گرافیتی را به عنوان یک هنر سرکش و متمرد، خارج از تاریخ رسمی هنر قرار داده‌اند. هنر معترض، غیر موزه‌ای و ناسازگاری که به جای غبار خوردن در کنج گالری‌ها و فرهنگسرا‌ها ترجیحش این است برهنه، روی دیوار و مقابل عموم در خیابان عرضه شود. گرافیتی به عنوان یک شیوه بیان اعتراضی، قدمتی به اندازه زبان بشری و تاریخ نظام نشانه‌ها دارد.

اصلاح گرافیتی مشتق شده از واژه "اسگرافیره" ایتالیایی است. "اسگرافیتو" که از "اسگرافیره" مشتق شده، تکنیک، افکت یا تزئیناتی در نمای خارجی است که برای نقش بستن چند لایه کچ متضاد روی هم به کار برده می‌شود. این اصلاح اولین بار در قرن ۱۹ به کار گرفته شد. باستان‌شناسان کسانی بودند که اولین‌بار از اصطلاح گرافیتی استفاده کردند. آنهم برای تمایز میان هنر رسمی، با آنچه جانان شتال به نقل از عکاس و مقاله‌نویس فرانسوی در ۱۹۳۳ آن را "هنر حرامزاده خیابان‌های بدنام" نامیده بود.

گرافیتی با اینکه بدنامی‌اش را تا کنون نیز حفظ کرده، از دهه ۱۹۷۰، از یک جلوه خاص هنر به وسیله‌ای برای اعتراض در جنبش‌های اجتماعی زندگی شهری جدید تبدیل شد. این فرهنگ اعتراضی به وسیله طرح‌ها و تکنیک‌های پیچیده، در امکان عمومی ظاهر شد. هنرمندان گرافیتی یا گرافیتی کار‌ها به صورت فردی و جمعی شروع کردند به علامت‌گذاری و نوشتن روی دیوار‌ها. چیزی که بعد‌ها در فرهنگ گرافیتی به "تگ" شهرت یافت.

در این دوره، هنرمندان گرافیتی یا گرافیتی‌کار‌ها به صورت فردی و جمعی شروع کردند به علامت‌گذاری و نوشتن روی دیوار‌ها و اسپری کردن عکس‌ها و نام‌ها. گرافیتی در سالیان بعد شمایل یک هنر به خود گرفت و از نشانه‌های وندالیسم و تخریبی پاک شد. اگر تا پیش از آن گرافیتی‌کارها به عنوان مبارزان صرف سیاسی شناخته می‌شدند و بیشتر تحت تاثیر هنرمندان چپ‌گرا بودند، اما  این بار با حفظ محتوای سیاسی رادیکال آن، با ذائقه‌ایی کاملا هنری در دیگر ابعاد زندگی عمومی نیز دخالت کردند. بزرگترین گرافیتی‌کارهای جهان مربوط در همین دهه‌های پایانی قرن گذشته ظهور کردند. در همین دوره بود که هنرمندان بنامی مانند بنکسی و بلو بهترین کارهای خود را تا الان بر دیوارهای همه جای جهان ترسیم کردند.

تجربه گرافیتی در دوره‌ها و کشورهای مختلف جهان متفاوت است. این شیوه بیان به معنای امروزی آن در خاورمیانه از حدود ۲۰ سال پیش از پایتخت‌هایی مانند قاهره و تهران  شروع شده و در سال‌های موسوم به "بهار عربی" به یکی از میانجی‌های مبارزات مردمی تبدیل شد. نوشته‌ها، تحقیقات و مستندهایی از تجربه و نقش گرافیتی در تحولات کشورهای خاورمیانه منتشر و پخش شده‌اند. از جمله می‌توان به مستند "نوشتن بر شهر"، اثر فیلمساز کُرد کیوان کریمی در سال ۱۳۹۴ اشاره کرد که حکایت دیوارهای تهران بعد از انقلاب تا سال ۱۳۹۲ را روایت می‌کند.

در رابطه با وضعیت گرافیتی در شهرهای کردستان اما تحقیقات و مستندات چندانی در دسترس نیست. اگر دیوارنوشته‌ها و شعارنویسی‌هایی را که به ویژه روژهلات زمان انقلاب رایج بودند در نظر نگیریم، گرافیتی در عصر حاضر سابقه و نمود چندانی ندارد. هرچند امروزه بر دیوار شهرهایی مانند سنندج، مریوان، دیاربکر و سلیمانیه و قامیشلو نقاشی‌های دیواری و بعضا گرافیتی‌هایی با مضامین اعتراضی دیده می‌شوند، اما هنوز نمی‌توان از موضوعی به نام گرافیتی در کردستان یا گرافیتی کُردی صحبت کرد. هرچند در سال‌های گذشته گرافیتی‌هایی از هنرمندانی مانند حمید نیکخواه در شهرهای روژهلات خلق شده‌اند که نشان دهنده تحول رابطه دیوار و شهرنشینان هستند. پیش‌تر نیز، گرافیتی‌های دیگری از سوی هنرمندانی گمنام با مضمون کردستان بر اماکن عمومی تهران دیده شده‌اند.

اما در ۱۰سال  گذشته و به ویژه بعد از انقلاب روژآوا، گرافیتی‌هایی با مضمون مبارزه کردستان بر دیوار بسیاری از پایتخت‌های اروپایی نقش بسته‌اند. حتی بنكسى، گرافيتى‌آرتيست بريتانيايى، ژولاى ٢٠١٨ زمانى زهرا دوغان در زندان تركيه بود، با اين طرح و در حمايت از او بعد از حدود ٥ سال به خيابان‌هاى نيويورك برگشت. گذشته از چند مورد محدود، دیگر گرافیتی‌هایی که با مضامین مرتبط به کردستان در کشورهای غرب جهان اجرا شده‌اند، فاقد اسم و امضا و نام هنرمند هستند. آنها را می‌توان اشکالی از وفاداری به فلسفه گمنامی در گرافیتی دانست. دسته دیگری از این گرافیتی‌ها که عمدتا در شهرهایی مانند پاریس،‌ رم و به ویژه برلین اجرا شده‌اند، آثار و اعتراضاتی هستند که از سوی کُردهای نسل جدید دیاسپورا به واسطه دیوارها و فضاهای عمومی علنی شده‌اند.

 از دهه هفتاد میلادی به این طرف، یکی از دغدغه‌های مطالعات شهری، مساله حق انسا‌ن‌ها بر شهر و فضاهای شهری بوده است. در شهری مانند برلین که کُردها اقلیت چشمگیری در آن هستند، به نظر می‌رسد این حق در برخی موارد شناسایی و محقق شده است. آنها با آگاهی از حق خود در برخی محلات، از خیابان و فضاهای عمومی برای اعتراض یا همبستگی با مبارزه کردستان استفاده می‌کنند. از جمله بزرگترین اعترضات سیاسی خیابانی کُردها، مراسمی است که سالانه در اعتراض به ممنوعیت فعالیت پَکَ‌کَ در آلمان صورت می‌گیرد. یا اعتراضاتی در همبستگی با مبارزه روژآوا و دیگر قسمت‌های کردستان. در برخی محلات برلین در کنار انبوه رستوران‌ها و مراکز فرهنگی کُردی، کافه بارها و کلوب‌هایی شبانه‌های وجود دارند که در آنها موزیک و ترانه‌های کُردی و در موارد مشخصی ترانه‌های کوییر ارائه و تجربه می‌شوند. اینها نشانه‌هایی از تامین حق جمعی آنها بر شهر و مشارکت در ساختن فضاهای آن است، اما گوشه و کنار همین محلات، گرافتی‌ها و شعارهایی به چشم می‌خورند که بر رفع ممنوعیت فعالیت پ‌َک‌َکَ و حتی استنسیل‌هایی از عبدالله اوجالان و درخواست آزادی او تاکید دارند. در کنار همه اینها گرافیتی‌های "پ‌َک‌َکَ/ PKK" و "روژآوا Rojava" عمدتا به واسطه تگ، استیکر و استنسیل در خیابان‌ها، کافه‌ها، کلوب‌های شبانه بیش از دیگر موارد دیده می‌شوند. این دسته از گرافیتی‌ها نشان می‌دهند که کُردهای ساکن شهری مثل برلین امکانی برای بیان آزادانه نظرات خود ندارند و برای ابراز آنها به دیوارها و فضاهای عمومی پناه می‌برند.

گرافیتی‌‌های مرتبط به کُردها از سال ۲۰۱۴ در دیگر پایتخت‌های غربی نیز دیده شدند. امروزه دیگر می‌توان با اندکی نگاه جستجوگرانه بر در و دیوار کلان‌شهرهایی مانند رم، پاریس، لندن و حتی بسیاری از شهرهای کوچک، طرح و دیوار نوشته‌هایی دید که در حمایت از کردستان خود را به نمایش گذاشته‌اند. ناوخت قصد دارد، به مررو مجموعه‌ای از این گرافیتی‌ها را به صورت آلبوم‌های تصویری در بخش آنلاین خود به نمایش بگذارد.

آنچه در پی می‌آید، چند نمونه از گرافیتی‌هایی است که در شهرهای مختلف جهان اجرا شده‌اند. بیشتر این عکس‌ها متعلق به ناوخت هستند و بخشی از آنها از منابع مجازی تهیه شده‌اند.


پی‌نوشت: بخش‌های از این متن برگرفته از مقاله‌ایست از شیرین سلطانی به نام "شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر" که سال ۱۳۹۲ در یکی از شماره‌های مجله الکترونیکی تابلو منتشر شده است. نویسنده آن مقاله، در تهیه و نگارش متن فوق، مشارکت مستقیم داشته است.

 

Berlin, Mykonos restaurant, 2014
Tehran, 2015
Berlin, 2016
Paris, Université Paris 8, 2017
Berlin, 2016
Unknown place
Rome, March 2019
Berlin 2015
Berlin, 2013
Brescia, April 2019
Rome, March 2019
Rome, March 2019
Rome, March 2019
Brescia, April 2019
Rome, March 2019
Berlin, 2019

11 آوریل, 2019