ڕووخانی جیهانی ئیسلامی

حامد عه‌بدولسه‌مه‌د

له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌/ ئه‌کبه‌ر حه‌سه‌ن

پێشه‌کی.. یان خۆرهه‌ڵات ده‌سووتێت.
ده‌ ساڵێک پێش ئێستا له‌ یه‌کێک له‌ زانکۆکانی ئه‌ڵمانیا زانستی سیاسیم ده‌خوێند. له‌ سه‌ره‌تادا خوێندنه‌که‌ باش به ‌ڕێوه‌ نه‌ده‌چوو، کێشه‌کانی شوناس و باوه‌ڕ له‌ کۆڵم نه‌ده‌بوونه‌وه‌ و له‌ غوربه‌تی باکووری سارددا ژیانیان لێ تاڵ کردبووم. ئه‌و خوێندکاره‌ میسرییه‌ی که‌ به‌دوای زانست و ئازادیدا ڕووی کردبووه‌ ئه‌ڵمانیا، له‌پڕ بوو به‌ یه‌کێک له‌ سه‌ربازه‌کانی ململانێی شارستانییه‌ته‌کان. به‌ڵام سه‌ربازێک به‌بێ هیچ کۆمه‌کێک (حه‌ول و قوه‌تێک)، جگه‌ له‌ شکۆدارکردنی خۆ و به‌نه‌فره‌تکردنی ئه‌وانی تر، هیچ چه‌کێکی به‌ ده‌سته‌وه‌ نه‌بوو. به‌ تێپه‌ڕینی کات، کێشه‌کانی وڵاته‌که‌م که‌ هیلاکیان ده‌کردم، له‌ یاد کرد و سه‌رنجم خسته‌ سه‌ر نه‌خۆشییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌ڵمانی، لێم ده‌کۆڵییه‌وه‌ و شیکاریم ده‌کرد. سه‌رسام بووم به‌و نووسه‌ره‌ ئه‌ڵمانییانه‌ی که‌ خۆیان شکۆدار ده‌کرد، وڵاته‌که‌یان دادگایی ده‌کرد و سه‌رمایه‌دارییه‌که‌ی، سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌ توندڕه‌وه‌که‌ی و مێژووه‌ ڕه‌یسیسته‌ ڕه‌شه‌که‌یان سه‌رکۆنه‌ ده‌کرد. ئه‌م کتێبانه‌ زیاتر تووڕه‌یان ده‌کردم له‌م وڵاته‌، پاساوێک بوون بۆ ئه‌وه‌ی تێکه‌ڵی نه‌بم، یان سه‌رکه‌وتنێکی شایه‌نی باس به‌ ده‌ست بهێنم.


ڕۆژێکیان کتێبێکم ده‌ست که‌وت، وام هه‌ست کرد گه‌نجینه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌، پێشبینیگه‌لێکی تێدایه‌ که‌ زۆر که‌س له‌ وڵاتی ئێمه‌ ته‌مه‌نای ده‌که‌ن؛ کتێبی (ڕووخانی خۆرئاوا)ی فه‌یله‌سوف و مێژوونووسی ئه‌ڵمانی، ئۆزواڵد شپنگله‌ر، که‌ ساڵی ١٩١٨ بڵاو بووه‌ته‌وه‌ و تێیدا باسی ئه‌و هۆکارانه‌ ده‌کات، که‌ پێی وایه‌ ده‌بنه‌ هۆی ڕووخانی شارستانییه‌تی خۆرئاوایی. به‌ هه‌ڵپه‌وه‌ لاپه‌ڕه‌کانی سه‌ره‌تام ده‌خوێنده‌وه‌، که‌ پڕیان ده‌کردم له‌ چاوه‌ڕوانی و هه‌ستی چێژێک که‌ سه‌رچاوه‌که‌ی ئازاری ئه‌وانی تره.١ به‌ڵام پاش ئه‌وه‌ی پێشه‌کییه‌ دوورودرێژه‌که‌ی کتێبه‌که‌م خوێنده‌وه‌، هه‌ستم به‌ ماندوێتی کرد. به‌ چاوپۆشیکردن له‌ زمانی زۆر قورسی کتێبه‌که‌، وه‌سفی شپنگله‌ر بۆ پیرێتیی مه‌ده‌نییه‌تی ئه‌ورووپی، وه‌ک شارستانییه‌تێک که‌ ڕێنوێن (قیبله‌نما) و ڕۆحی خۆی له‌ ده‌ست ده‌دات و که‌وتووه‌ته‌ تاریکیی مادی و توندوتیژییه‌وه‌، ماندووی کردم. سه‌رم لێ شێوابوو و له‌ خۆمم ده‌پرسی: ئاخۆ فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانی وه‌سفی بارودۆخی شارستانییه‌ته‌که‌ی خۆی له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ده‌کات، یان شارستانییه‌ته‌که‌ی من له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیستویه‌که‌مدا؟ ئاخۆ ئه‌م وه‌سفه‌ به‌سه‌ر بارودۆخی جیهانی هاوچه‌رخی ئیسلامییشدا پراکتیزه‌ نابێت؟


درێژه‌م به‌ خوێندنه‌وه‌ دا تا گه‌یشتمه‌ سه‌ر ئه‌م دێڕه‌: "له‌ کۆتاییدا، ئاگری شارستانییه‌ت خامۆش ده‌بێت، به‌ڵام هه‌وڵ ده‌دات هه‌موو هێزی خۆی کۆ بکاته‌وه‌، شکۆدارییه‌کانی ڕابوردووی یه‌که‌می بیر ده‌هێنێته‌وه‌، هه‌وڵ ده‌دات بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ قۆناغی منداڵی، به‌ڵام له‌ ڕێگه‌یدا هێزی ڕۆیشتن و خواستی ژیانی له‌به‌ر ده‌بڕێت، هیلاک و غه‌مگین ده‌که‌وێته‌ کۆشی دایکی، پاشان هه‌وڵ ده‌دات به‌ره‌و تاریکیی مناڵدانی دایکی هه‌ڵبێت، به‌ڵام دواوێستگه‌ی گۆڕ ده‌بێت."


شارستانییه‌تی ئیسلامیم له‌ به‌رده‌ممدا بینی که‌ نیوه‌گیان له‌ به‌رده‌م دووڕێیانێکدا وه‌ستاوه‌ و نازانێت چاره‌نووسی چی ده‌بێت. هه‌موو دونیا نیشانه‌کانی نه‌خۆشی له‌ ڕوخساریدا ده‌بینێت، به‌ڵام موسوڵمانه‌کان هێشتا خۆیان گه‌وره‌ پیشان ده‌ده‌ن و لۆمه‌ی هه‌موو خه‌ڵک ده‌که‌ن جگه‌ له‌ خۆیان. ده‌مبینین له‌ واقیعی ئێستایان هه‌ڵدێن و ڕوو ده‌که‌نه‌ ئه‌شکه‌وته‌کانی ڕابوردوویه‌کی ئه‌مین، خه‌ون به‌وه‌وه‌ ده‌بینن سه‌رله‌نوێ به‌ شمشێری دار و دروشمی سه‌رابئاسا غه‌زووی جیهان بکه‌نه‌وه‌.


کاتێک له‌ خۆرئاوا کتێبه‌که‌ی شپنگله‌رم ده‌خوێنده‌وه‌، ئه‌و هه‌سته‌م نه‌بوو چێژ له‌ ئازاری ئه‌وانی تر وه‌ربگرم، به‌ڵام هه‌ستم به‌ تووڕه‌یی وه‌ وه‌ڕه‌زی ده‌کرد که‌ وایان لێ کردم کتێبه‌که‌ بخه‌مه‌ لاوه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌ی ته‌واو به‌م. بۆ یه‌که‌مین جار ده‌رکم کرد وێناکردنم بۆ شارستانییه‌ته‌که‌م هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ وه‌همێک و له‌ پشتیه‌وه‌ خۆم له‌ ناشیرینیی واقیع ده‌شارمه‌وه‌، درۆیه‌که‌ و به‌ هۆیه‌وه‌ تاڵیی بێپشتوپه‌نایی ده‌ڕه‌وێنمه‌وه‌. له‌و ڕۆژه‌وه‌ ڕقم له‌ شپنگله‌ر و کتێبه‌که‌ی و ئه‌ڵمانیاشه‌.


پاش ده‌ ساڵ، ئازایه‌تیی ئه‌وه‌م دایه‌ به‌ر خۆم دووباره‌ کتێبی (ڕووخانی خۆرئاوا) بخوێنمه‌وه‌، به‌ڵام به‌ تێگه‌یشتنێکی تر. هه‌وڵم دا په‌یڕه‌وی له‌و ئامۆژگارییه‌ی شپنگله‌ر بکه‌م که‌ ده‌ڵێت پێویستە مرۆڤ بوێرانه‌ و هۆشیارانه‌ ڕووبه‌ڕووی ڕووخانی شارستانییه‌ته‌که‌ی ببێته‌وه‌ و ته‌نها خراپیی تێدا به‌دی نه‌کات، چونکه‌ هیچ شارستانییه‌تێک نییه‌ بۆ ئه‌به‌د درێژه‌ی کێشابێت، هه‌روه‌ها ڕووخانی شارستانییه‌ت هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ سونه‌تێک له‌ سونه‌ته‌کانی ژیان. وا ده‌رده‌که‌وێت شپنگله‌ر به‌ باشی به‌رهه‌مه‌کانی ئیبن خه‌لدوونی خوێندبێته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی له‌ کتێبه‌که‌یدا ئاماژه‌ی بۆ ناکات. ئه‌و وه‌ک گوڵێک باسی شارستانییه‌ت ده‌کات که‌ چرۆ ده‌کات، ده‌گه‌شێته‌وه‌ و پاشان ده‌ژاکێت. ئه‌مه‌ش نزیکه‌ له‌ چواندنه‌که‌ی ئیبن خه‌لدوونه‌وه: شارستانییه‌ت له‌ مرۆڤ ده‌چێت، به‌ قۆناغی له‌دایکبوون و گه‌نجی و پیرێتیدا تێ ده‌په‌ڕێت. ئه‌م قۆناغانه‌ش سه‌رجه‌م شارستانییه‌ته‌کان پێیدا تێ په‌ڕیون، سه‌ره‌تا فیرعه‌ونی و سۆمه‌رییه‌کان، پاشان یۆنان و ڕۆمان تا ده‌گاته‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی. شپنگله‌ر ده‌ڵێت مه‌ده‌نییه‌ت هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ دواقۆناغی شارستانییه‌ت، دانیشتوان له‌ شاره‌کاندا پاڵی لێ ده‌ده‌نه‌وه‌، بڵێسه‌ی داهێنان خامۆش ده‌بێت و خواستی تێکۆشان له‌ ناخیاندا نامێنێت. ئه‌مه‌ش هه‌مان تیۆره‌ که‌ ئیبن خه‌لدوون له‌ (زانستی ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ - علم العمران)دا خستوویه‌ته‌ ڕوو و تێیدا باسی تیره‌گه‌ری ده‌کات وه‌ک ئامرازێک له‌ ئامرازه‌کانی جه‌نگ. ئیبن خه‌لدوون باسی ئه‌وه‌ ده‌کات تیره‌گه‌ری له‌ شاره‌کاندا ده‌مرێت.


شپنگله‌ر باوه‌ڕی وایه‌ قۆناعی کۆتایی شارستانییه‌ت به‌وه‌ وه‌سف ده‌کرێت که‌ له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا چه‌ق ده‌به‌سێت، خه‌ڵک هۆشیاریی خۆیان به‌ مێژوو له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن، فه‌وزای فکری بڵاو ده‌بێته‌وه‌، هونه‌ری ڕاسته‌قینه‌ نامێنێ و سه‌رگه‌رمیی ئاستنزم ده‌بێت به‌ باو، هه‌موو بیرکردنه‌وه‌ی خه‌ڵک به‌ لای نان و یاریدایه‌. ئه‌گه‌ر سه‌یری ئه‌ودیوی ماسکی ئایینداری بکه‌ین که‌ سیمای ڕاسته‌قینه‌ی شارستانییه‌ته‌ ئیسلامییه‌ هاوچه‌رخه‌که‌مانی داپۆشیوه‌، ده‌بینین ئه‌و دیاردانه‌ی که‌ شپنگله‌ر باسیان ده‌کات، به‌ ئاشکرا به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌کانماندا زاڵ بوون.
لای ئێمه‌ کولتووری کوێرانه‌ی به‌کاربردن و وه‌لاوه‌نانی ژینگه‌ بڵاو بووه‌ته‌وه‌. هه‌موو ئیشوکارمان بووه‌ به‌ نان و سه‌رگه‌رمی، ته‌نانه‌ت به‌ لای ئێمه‌وه‌ ئه‌نجامی کۆتایی یاریی تۆپی پێ له‌ نێوان میسر و جه‌زائیردا گرنگتره‌ له‌ چاره‌نووسی سیاسیی وڵاته‌کان. به‌رهه‌می خۆرئاوایی هاورده‌ ده‌که‌ین، ‌به‌ڵام ئه‌و ڕۆحه‌ ڕه‌ت ده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ ئه‌م شتانه‌ی به‌رهه‌م هێناوه‌: ڕۆحی ئازادیی تاکه‌که‌سی، توێژینه‌وه‌، به‌دواداچوون، لێپرسینه‌وه‌ی خۆ و پاراستنی ژینگه‌.


مۆدێرنێته‌ له‌سه‌ر پێنج کۆڵه‌که‌ بونیاد نراوه‌: زانست، به‌رهه‌مهێنان، به‌کاربردن، هێزی سه‌ربازی، فکری بزووتنه‌وه‌ ڕۆشنگه‌رییه‌کانی خۆرئاوا. وا دیاره‌ زۆربه‌ی وڵاته‌ ئیسلامییه‌کان ته‌نها بنه‌مای به‌کاربردن و خۆپڕچه‌ککردنیان خواستووه‌ و کۆڵه‌که‌ مه‌ده‌نییه‌ مۆدێرنه‌کانی تری فه‌رامۆش کردووه‌، هه‌ر بۆیه‌ هیلاک بووه‌، پیر بووه‌ و شتێکی جێگه‌ی باس پێشکه‌ش به‌ مرۆڤایه‌تی ناکات.
ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ جیهانی ئیسلامیدا ده‌یبینین، ململانێی نێوان مۆدێرنێته‌ و که‌له‌پوور نییه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی هه‌ندێک که‌س بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌که‌ن، به‌ڵکو دۆخی سه‌ره‌مه‌رگی کولتووری عه‌ره‌بی و ئیسلامییه‌، که‌ چیتر ناتوانێت وه‌ڵامی ڕاسته‌قینه‌ بۆ پرسیاره‌ جدییه‌کانی سه‌رده‌مه‌که‌ بخاته‌ ڕوو. دۆخی سه‌رلێشێوان و داهێزرانی فکرییه‌، که‌ هه‌ندێکمانی تووشی شیزۆفرینیا و هه‌ندێکی ترمانی تووشی غه‌مگینی کردووه‌. ئه‌وانی دیکه‌شی تووشی توندوتیژی و په‌ڕگیری کردووه‌. دۆخی هه‌تیویی کولتووری و نه‌داریی ڕۆحییه‌، که‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین له‌ پشت ئاییندارییه‌کی ساخته‌ و قیژه‌یه‌کی کاسکه‌ر به‌سه‌ر دۆزه‌ بێمانا و ڕواڵه‌تییه‌کاندا بیشارینه‌وه‌. ئایینی ئیسلامی ورده‌ورده‌ شوێنی خۆی له‌ دڵ و ویژدانه‌کاندا جێ ده‌هێڵێت، ته‌نها له‌ ڕیش و دروشمه‌کاندا ده‌رده‌که‌وێت. ئه‌وه‌ی که‌ به‌ ناوی خوداکه‌یه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌کان و که‌ناڵه‌ ئاسمانییه‌کانه‌وه‌ هاوار ده‌کات، ماوه‌یه‌کی زۆره‌ له‌ ویژدانیدا ونی کردووه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ڵگه‌ی ئاشکران له‌سه‌ر ڕووخانی فکریی جیهانی ئیسلامی که‌ هۆشداریی ڕووخانێکی مادیی کوتوپڕ ده‌دات.


له‌ خۆرئاوا زۆر که‌س فریو ده‌خۆن به‌ به‌ئیسلامکردنی شه‌قامه‌کان و هاواری په‌ڕگیره‌کان له‌ وڵاته‌کانماندا، پێیان وایه‌ ئیسلام به‌ هێزه‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌ورووپا په‌ل ده‌هاوێت بۆ ئه‌وه‌ی داگیری بکات و به ‌ئیسلامیی بکات. به‌ڵام ئێمه‌ پێمان وایه‌ ئه‌وه‌ خۆرئاوایه‌ که‌ هه‌میشه‌ به‌ که‌شتییه‌ جه‌نگییه‌کانی به‌سه‌ر ئێمه‌دا باڵاده‌ست ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی نیشتیمانه‌کانمان داگیر بکات و پیرۆزییه‌کانمان پیس بکات. ئه‌گه‌ر خۆرئاوا له‌گه‌ڵ خۆیدا مێژووی ئێمه‌ بخوێنێته‌وه‌، ئه‌وا جگه‌ له‌ غه‌زووی ئه‌نده‌لووس و هێرشی به‌ربه‌ره‌کان و په‌لهاویشتنی عوسمانی به‌ره‌و ئه‌ورووپا، شتێکی دیکه‌ی بیر ناکه‌وێته‌وه‌، به‌ڵام ئێمه‌ جگه‌ له‌ جه‌نگی خاچییه‌کان و کۆڵۆنیالیزم، شتێکی دیکه‌مان بیر ناکه‌وێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر خۆرئاوا سه‌یری مێژووی هاوچه‌رخ بکات، ئه‌وا ده‌بینێت به‌ ڕووداوه‌کانی ١١ی سێپتمه‌به‌ر ده‌ست پێ ده‌که‌ن، ئێمه‌ش به‌ داگیرکردنی فه‌له‌ستین و عێراق ده‌ست پێ ده‌که‌ین. ئه‌گه‌رچی کۆی ئه‌م ڕووداوانه‌ ڕاسته‌قینه‌ن و مێژوو تۆماری کردوون، که‌چی خوێندنه‌وه‌ی ئێمه‌ بۆیان، چ له‌ خۆرهه‌ڵات و چ‌ له‌ خۆرئاوا، هه‌ڵه‌یه‌، به‌ لایه‌نی که‌مه‌وه‌، که‌موکورته‌. کێشه‌ی ئێمه‌، کاتێک مێژوو ده‌خوێنینه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ جگه‌ له‌ خۆمان هیچ نابینین و جگه‌ له‌ ترسه‌کانمان ڕووبه‌ڕووی هیچی تر نابینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر مێژوومان خوێنده‌وه‌، پێمان باشتره‌ خۆمان مه‌زن بکه‌ین و له‌ ئه‌وی تریشدا ته‌نیا شه‌یتانێکی بێبه‌زه‌یی ببینین، ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ین یان پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی حه‌ز ده‌که‌ین ببین.
شارستانییه‌تی ئیسلامی هه‌ست به‌ کوڕێنی ناکات، به‌ڵکو هه‌ست به‌ بێپشتوپه‌نایی ده‌کات. ئێمه‌ نه‌ له‌گه‌ڵ مه‌ده‌نییه‌تی نوێی و ڕۆحه‌که‌ی سازاوین، نه‌ گه‌ڕاوینه‌ته‌وه‌ بۆ تیره‌گه‌ریی عه‌ره‌بیی کۆن که‌ ده‌یتوانی سواران و سوپایان ساز بکات. مه‌ده‌نییه‌تی ئێمه‌ له‌ سکماندایه‌، سوپاکانمان له‌ قوڕگماندایه‌ [هاتوهاوار بکه‌ین]. ئێمه‌ له‌ سه‌رده‌می جیهانگیریدا که‌ پێویستی به‌ نه‌رمی هه‌یه‌، له‌ دۆخی چه‌قبه‌ستنی فکری و سیاسیدا ده‌ژین، له‌ سه‌رده‌می زانستدا په‌روه‌رده‌که‌مان داڕووخاوه‌. کاره‌ساته‌ ژینگه‌یی و ئاسمانییه‌کان که‌ڵه‌که‌ بوون و هه‌ڕه‌شه‌ له‌ داهاتووی ئابووریی ده‌وڵه‌تە ئیسلامییه‌کان و بگره‌ ئاوی خواردنه‌وه‌ش ده‌که‌ن. ئه‌مه‌یه‌ وا ده‌کات پێشبینیکردنی ڕووخانی شارستانییه‌تی ئیسلامی ته‌نها فاڵگرتنه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ڵکو تیۆرێک بێت به‌ چه‌ندین ڕه‌هه‌ندی مێژوویی و کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌وه‌.


ئه‌گه‌ر واز له‌ که‌شوفش و "لووتبه‌رزیی درۆزنانه‌" بهێنین، ده‌شێت له‌م ڕووخانه‌دا ده‌رفه‌تێکی باش بۆ سه‌ره‌تایه‌کی نوێ به‌دی بکه‌ین. ڕووخانی خانوویه‌کی کۆن مانای کۆتایی ژیان نییه‌، به‌ڵکو واته‌ ئه‌گه‌ری دروستکردنی خانوویه‌کی تر له‌سه‌ر بناغه‌ی ئه‌وه‌ی تر که‌ له‌گه‌ڵ ڕۆحی سه‌رده‌م و پێویستییه‌کانیدا بگونجێت. توخمه‌کانی سه‌رده‌می نوێ له‌ وڵاتانی ئێمه‌دا هه‌ن، بۆ نموونه‌، ئه‌گه‌ر سه‌یری میسر و ئێران بکه‌ین، ئه‌وا له‌ ته‌نیشت سیسته‌مه‌ کۆنه‌ داڕزاوه‌کانه‌وه‌ ڕۆحێکی گه‌نجانه‌ ده‌بینین که‌ چاوی بڕیوه‌ته‌ گۆڕانکاری و نوێکردنه‌وه‌. ململانێی شارستانییه‌ته‌کان چیتر پێشبینییه‌ک نییه‌، به‌ڵکو بووه‌ به‌ واقیعێکی مه‌لمووس. به‌ڵام ئه‌م ململانێیه‌ ته‌نها له‌ نێوان خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوادا نییه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی ساموێل هانتینیگتۆن پێی وایه‌، به‌ڵکو له‌ نێوان خۆرهه‌ڵات و خۆرهه‌ڵاتیشدایه‌... له‌ نێوان ڕۆحی گۆڕانکاری و ڕۆحی چه‌قبه‌ستن له‌ ناو وڵاته‌ ئیسلامییه‌کان خۆیاندا. هه‌زاران گه‌نج بڕیاریان داوه‌ واز له‌ په‌یکه‌ره‌‌ کۆنه‌که‌ بهێنن و به‌دوای چاره‌سه‌ره‌ تاکه‌که‌سییه‌کاندا بگه‌ڕێن که‌ له‌گه‌ڵ چاولێبڕین و پێویستییه‌کانی ژیانیاندا ده‌گونجێت. به‌ڵام هه‌ڵهاتن له‌ سیسته‌مێکی کۆن پێویستی به‌ ژێرخانێکی نوێ هه‌یه‌ که‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی ساغ و تۆکمه‌ دامه‌زرابێت. ئه‌گه‌ر ئه‌م بنچینه‌یه‌ بۆ ئه‌و گه‌نجانه‌ ده‌سته‌به‌ر نه‌کرێت، ئه‌وا وزه‌کانیان به‌ فیرۆ ده‌چێت و دوور نییه‌ توندوتیژی و ئاژاوه‌ی لێ بکه‌وێته‌وه‌. قاهیره‌ و تاران و پایته‌خته‌ ئیسلامییه‌کانی تریش بوون به‌ شانۆی ئه‌م ململانێیه‌ که‌ ده‌ره‌نجامه‌که‌ی بڕیار له‌سه‌ر داهاتووی کۆی ئومه‌تێک  ده‌دات.٢


ئه‌م ململانێیه‌ له‌ نێوان هێزه‌ ڕیفۆرمیست و هێزه‌ فه‌نده‌مێنتاڵیسته‌کاندا له‌ جیهانی ئیسلامیدا نوێ نییه‌، به‌ڵکو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی هه‌شته‌می کۆچی، ئه‌و کاته‌ی له‌ نێوان موعته‌زیله‌ییه‌کان و ئه‌هلی سوننه‌دا مشتومڕێک ده‌رباره‌ی سروشتی قورئان هاته‌ کایه‌وه‌. له‌ ئه‌نده‌لووسی سه‌ده‌ی دوازده‌یه‌مدا هه‌مان مشتومڕ له‌ نێوان فکری عه‌قڵانیی ئیبن ڕوشد و فکری سه‌له‌فیی غه‌زالیدا دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌. له‌ کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا ئیمام محه‌مه‌د عه‌بده‌ به‌ فکرێکی ڕۆشنگه‌ره‌وه‌ دێت که‌ یارمه‌تیده‌ر ده‌بێت بۆ سازاندنی ئایین له‌گه‌ڵ مه‌ده‌نییه‌تی مۆدێرندا. له‌ ناو قوتابییه‌کانی محه‌مه‌د عه‌بده‌دا هه‌ریه‌که‌ له‌ ڕه‌شید ڕه‌زا (سه‌له‌فی) و عه‌لی عه‌بدولڕازق (پێشکه‌وتنخواز) هه‌ن. ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ سه‌یری گوتاری ئایینیی هاوچه‌رخ بکه‌ین، بڕێکی زۆر له‌ فکری ڕه‌شید ڕه‌زا و که‌مێکیش له‌ فکری عه‌لی عه‌بدولڕازق ده‌بینین.


که‌واته‌ کێشه‌که‌ نه‌بوونی بزووتنه‌وه‌ چاکسازییه‌کان نییه‌، به‌ڵکو کرۆکی دۆزه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ هزره‌ ڕیفۆرمخوازه‌کان هه‌میشه‌ ڕووبه‌ڕووی به‌رهه‌ڵستییه‌کی توند بوونه‌ته‌وه‌ له‌ لایه‌ن ئاقاری کۆنزه‌رڤاتیڤه‌کانه‌وه‌. کێشه‌که‌ هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ بووه‌ ڕیفۆرمیسته‌کان تا کۆتایی نه‌چوونه‌ته‌ نێو به‌ره‌وڕووبوونه‌وه‌ ئایینی و هزرییه‌کانه‌وه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌نده‌ متمانه‌یان به‌ خۆیان نه‌بێت که‌ باز به ‌سه‌ر دیواری قه‌ده‌غه‌ فکرییه‌کاندا بده‌ن. هه‌میشه‌ ڕۆشنبیره‌کان له‌ سه‌ره‌تادا پشتگیریی ڕیفۆرمیسته‌کانیان کردووه‌، پاشان له‌ ساته‌ هه‌ستیاره‌کاندا پشتیان به‌رداون و لێ گه‌ڕاون ببنه‌ نێچیری ده‌عواکانی ته‌کفیر و ناپاکی. هه‌موو ئاقارێکی ڕیفۆرمخواز له‌ جیهانی ئیسلامیدا هه‌میشه‌ له‌ به‌رده‌م دیواری سه‌له‌فییه‌تی قه‌ده‌غه‌که‌ردا کۆتایی دێت یاخود له ‌سه‌ر گابه‌ردی ده‌سه‌ڵاتی ملهووڕ تێک ده‌شکێت، چونکه‌ هه‌ریه‌که‌ له‌ سه‌له‌فییه‌کان و ده‌سه‌ڵاتداره‌کان پشت به‌ هه‌مان قه‌ده‌غه‌ و هێڵه‌ سووره‌کانی فکر ده‌به‌ستن: ده‌ستنه‌بردن بۆ قورئان، ده‌ستنه‌بردن بۆ په‌یامبه‌ر، ده‌ستنه‌بردن بۆ عه‌قیده‌، ده‌ستنه‌بردن بۆ ئه‌وه‌ی به‌ پێویست له‌ ئایینه‌وه‌ فێر بووین، ده‌ستنه‌بردن بۆ ڕه‌مزه‌کانی ده‌وڵه‌ت، ده‌ستنه‌بردن بۆ ناوبانگی نیشتیمان. له‌به‌ر ئه‌وه‌ش، له‌ کۆتایی هه‌موو ململانێیه‌کی فکری یان سیاسیدا هه‌میشه‌ سه‌له‌فییه‌کان و ده‌سه‌ڵات سه‌رده‌که‌ون، چونکه‌ ئه‌وان هه‌میشه‌ په‌یڕه‌وی له‌ شه‌ڕی لاوازکردن ده‌که‌ن له‌گه‌ڵ پێشکه‌وتنخوازه‌کاندا، لێیان ده‌گه‌ڕێن هاوار بکه‌ن و په‌ل بکوتن تا وزه‌یان نامێنێت. سه‌له‌فییه‌ت هه‌مان ئارگۆمێنته‌ کۆنه‌کان دووباره‌ ده‌کاته‌وه‌ و [پشتی] خۆی به‌و تێکسته‌ دینییانه‌ قاییم ده‌کات که‌ مایه‌ی ده‌ستبۆبردن نین. به‌ڵام ده‌سه‌ڵات به‌ تیری ژاراوی له‌ دوژمنه‌کانی ده‌دات، لێ ده‌گه‌ڕێت خوێنیان له‌به‌ر بڕوات و له‌ بێده‌نگیدا بمرن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ش، ده‌بینین له‌ زۆربه‌ی وڵاته‌ ئیسلامییه‌کاندا هاوپه‌یمانییه‌کی نه‌نووسراو له‌ نێوان فه‌رمانڕه‌وایان و سه‌له‌فییه‌کاندا هه‌یه‌، چونکه‌ هه‌ردوو لا هه‌مان ئامانجیان هه‌یه‌: بێده‌نگکردنی هه‌ر ده‌نگێک که‌ بانگه‌شه‌ی کرانه‌وه‌ و گۆڕانکاری ده‌کات. حکومه‌ته‌کان وا خۆیان پیشان ده‌ده‌ن ڕووبه‌ڕووی په‌ڕگیری ده‌بنه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا سیاسه‌ته‌کانیان پاڵپشتیی ده‌مارگیری ده‌کات. فه‌نده‌مێنتاڵیسته‌کانیش وا خۆیان پیشان ده‌ده‌ن گوایه‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌سه‌ڵاتداره‌کان ده‌بنه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا پشتگیرییان ده‌که‌ن له ‌ڕێگه‌ی دانانی به‌ربه‌ست له‌ به‌رده‌م ڕیفۆرمی فکریدا. ئێمه‌ تێبینیی دیارده‌یه‌کی نوێ ده‌که‌ین: پێشبڕکێ له‌ نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیسلامگه‌راندا له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی کامیان ئاییندارتر‌ و له‌خواترستره‌. دۆڕاوی ئه‌م پێشبڕکێیه‌ هیچ که‌م له‌و دوانه‌ نین، به‌ڵکو لایه‌نگرانی گۆڕانکارین.


له‌به‌ر ئه‌وه‌ش، له‌ ڕوانگه‌ی منه‌وه‌، ڕیفۆرمی ڕاسته‌قینه‌ ته‌نها ئه‌و کاته‌ به‌دی دێت که‌ ڕێک بکه‌وین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ هزردا نه‌ قه‌ده‌غه‌ و نه‌ نه‌گۆڕ هه‌ن، هیچ خواوه‌ندێکیش له ‌سه‌ر زه‌وی نییه‌. ده‌بێت ڕێک بکه‌وین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر که‌سێک و هه‌ر شتێک، چه‌نده‌ش پیرۆز بێت، ده‌شێت بخرێته‌ ته‌رازووی عه‌قڵ و ته‌نانه‌ت ڕه‌خنه‌شه‌وه‌. نازانم بۆچی هه‌ندێک له‌ ئایینداره‌کان له‌ ڕه‌خنه‌گرتن له‌ بڕێکی چه‌مکه‌کانی ئایین ده‌ترسن، ئه‌گه‌ر مرۆڤ له‌سه‌ر عه‌قیده‌ و تێگه‌یشتنی له‌ ئایین سه‌قامگیر بێت، ئه‌وا پێویست ناکات له‌ ڕه‌خنه‌گرتن بترسێت، خۆ ئه‌گه‌ر زۆریش لێی تێ ناگات و دڵنیا نییه‌ لێی، ئه‌وا ڕه‌خنه‌ و ڕه‌خنه‌گرتن یارمه‌تیی بینین و ڕوونکردنه‌وه‌ی چه‌مکه‌کان ده‌ده‌ن. به‌ هه‌مان شێوه‌، ڕه‌خنه‌گرتن له‌ فه‌رمانڕه‌واکان یه‌کێکه‌ له‌ پێوه‌ره‌ گرنگه‌کانی دێمۆکراسی، له‌ خۆرئاوا ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ نابێته‌ مایه‌ی که‌وتنی فه‌رمانڕه‌واکان، به‌ڵام خه‌ڵک دڵنیا ده‌کاته‌وه‌ له‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌واکان خواوه‌ند نین. په‌یوه‌ندیی هاوسه‌نگ و ناگرژیی خه‌ڵک به‌ پیرۆزییه‌کان و مه‌سه‌له‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانه‌وه‌ بنه‌ڕه‌تی هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی مه‌ده‌نیی پێشکه‌وتووه‌.


نابێت پرسیاره‌کانی چاکسازیی ئایینی هه‌میشه‌ له‌ تێکستی قورئانه‌وه‌ ده‌ست پێ بکه‌ن و هه‌ر له‌ویشدا کۆتاییان بێت، به‌ڵکو ده‌بێت بگات به‌ گوتاری "پۆست قورئان". تێرۆریسته‌کان تێکسته‌کانی قورئان ده‌که‌ن به‌ بیانووی تاوانه‌کانیان، ڕیفۆرمیسته‌کانیش هه‌مان شت ده‌که‌ن، واته‌ به‌دوای ئه‌و ئایه‌تانه‌ی قورئاندا ده‌گه‌ڕێن که‌ پاساون بۆ هه‌ڵکردن و پێکه‌وه‌ژیانی ئاشتییانه‌. به‌ڵام له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ی که‌ ته‌نها قورئان چوارچێوه‌کانی ژیان دیاری ده‌کات، ته‌نها قورئانیشه‌ ده‌توانێت وه‌ڵامی پرسیاره‌کانی سه‌رده‌م بداته‌وه‌، ته‌نانه‌ت له‌ سه‌ده‌ی بیستویه‌که‌مدا. گوتاری "پۆست قورئان" واته‌ زیاتر له‌ توانا و وزه‌ی خۆی داوا له‌ قورئان نه‌که‌ین، له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ماندا به‌دوای وه‌ڵامی تردا بگه‌ڕێین که‌ بنه‌ماکانیان کاره‌کانی عه‌قڵ و لێکتێگه‌یشتنی نێوان مرۆڤه‌کان و ڕێگه‌چاره‌ی مامناوه‌ندییه‌. هه‌مان شت بۆ ڕیفۆرمی سیاسییش ڕاسته‌. دۆزه‌که‌ به‌ پله‌ی یه‌که‌م بریتی نییه‌ له‌ گۆڕینی ماده‌کانی ده‌ستوور و ڕێساکانی هه‌ڵبژاردن، به‌ڵکو ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵک له‌ لۆژیکی دێمۆکراسی تێ بگه‌ن، تێ بگه‌ن له‌وه‌ی ئاماده‌یی ئه‌وان بۆ به‌شداریی سیاسی گۆڕانکاریی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌.


جارێکیان له‌ زانکۆی میونیخ لێکچه‌رێکی کراوه‌م پێشکه‌ش ده‌کرد، یه‌کێک له‌ ئاماده‌بوان پرسیارێکی شه‌رمه‌زارکه‌ری لێ کردم: جیهان چیی به‌سه‌ر دێت ئه‌گه‌ر کۆی ده‌وڵه‌تانی ئیسلامی به‌ یه‌ک جار له‌ناو چوون؟ زۆر بیرم کرده‌وه‌ و وه‌ڵامێکم نه‌دۆزییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ مه‌به‌ستی پرسیاره‌که‌ره‌دا بگونجێت. له‌ کۆتاییدا وه‌ڵامم دایه‌وه‌: جیهان نه‌وت، شوێنه‌ گه‌شتیارییه‌کان و ملیارێک مرۆڤی له‌ ده‌ست ده‌چێت، که‌ به‌رهه‌مه‌ خۆرئاواییه‌کان به‌کار ده‌به‌ن و ئابووریی ئه‌ورووپی و چینی کارا ده‌که‌ن.


ئه‌وه‌ی پرسیاره‌که‌ ده‌یویست بگه‌یه‌نێت، ئه‌مه‌ بوو: ئه‌مڕۆ موسوڵمان له‌ بواره‌کانی زانست و به‌رهه‌مهێنان و کولتوور و هونه‌ردا چی پێشکه‌ش به‌ جیهان ده‌که‌ن؟ هه‌رگیز وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ سه‌خت نییه‌: شتێک نییه‌ جێی باس بێت. ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌که‌ به‌م شێوه‌یه‌ به‌رده‌وام بێت، ئه‌وا ڕووخانی جیهانی ئیسلامی ده‌بێت به‌ یه‌کێک له‌ سوونه‌ته‌کانی ژیان و پێشبینییه‌ک که‌ قورئان له‌ سووره‌تی (الرعد [ئایه‌تی ١٧])دا پێشبینیی کردووه‌: "فَأَمَّا الزبد فَيَذْهَبُ جُفَآءً وَأَمَّا مَا يَنفَعُ الناس فَيَمْکُثُ فِي الأرض" (ئیتر که‌فه‌که‌ له‌ناو ده‌چێت و ئه‌وه‌ی سوودی بۆ خه‌ڵک هه‌یه‌، له‌سه‌ر زه‌وی ده‌مێنێته‌وه‌).
له‌م کتێبه‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م ڕوانینێک بۆ مێژووی ڕووخانی ئیسلامی بخه‌مه‌ ڕوو له‌گه‌ڵ شیکارییه‌کی سیاسی بۆ ڕه‌هه‌نده‌کانی و ده‌ره‌نجامه‌کانی، ئه‌وه‌ش که‌ چ مانایه‌کی هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر جه‌سته‌یه‌کی قورسی وه‌ک جه‌سته‌ی ئیسلامی له‌ دڵی ئه‌م جیهانه‌دا بکه‌وێت. بێگومان قورسه‌ باسی یه‌ک جیهانی ئیسلامی بکرێت؛ جیاوازییه‌کی ڕوون هه‌یه‌ له‌ نێوان مه‌غریب و ئه‌ندۆنیزیا و نێوان دوبه‌ی و سه‌نیگال. به‌ڵام من باس له‌ جیهانی ئیسلامی ناکه‌م وه‌ک قه‌واره‌یه‌کی سیاسی، به‌ڵکو وه‌ک شارستانییه‌تێک و پارچه‌یه‌کی کولتووری که‌ هزر و بنه‌مای لێکنزیک کۆیان ده‌کاته‌وه‌، باسی ده‌که‌م. باوه‌ڕم وایه‌ به‌شێک له‌م هزرانه‌ به‌ربه‌ستن له‌ به‌رده‌م جیهانی ئیسلامی و پاشماوه‌ی مرۆڤایه‌تیدا؛ کۆی ئاماره‌ جیهانی و ناوچه‌ییه‌کان پێداگیری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ جیهانی ئیسلامی بوون به‌ کلکی نه‌ته‌وه‌کان له‌ ڕووی په‌ره‌سه‌ندنی فێرکردن و توێژینه‌وه‌ی زانستی و پاراستنی مافه‌کانی مرۆڤ و ژینگه‌وه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ هۆکارن بۆ ئه‌وه‌ی جیهانی ئیسلامی له‌ جیهان داببڕێت، ئابووری لاواز ببێت و دیکتاتۆری به‌رقه‌رار بێت. ته‌نانه‌ت ئه‌ندۆنیزیا و مالیزیا و تورکیا، که‌ ئێمه‌ وه‌ک مۆدێلی سه‌رکه‌وتوو له‌ بواره‌کانی ئابووری و فێرکردن و دێمۆکراسیدا سه‌یرمان ده‌کردن، پاشه‌کشه‌ له‌ هه‌نگاوه‌ پێشکه‌وتنخوازییه‌کان ده‌که‌ن و ڕێگه‌یان داوه‌ هێزه‌ کۆنزه‌رڤاتیڤ و سه‌له‌فییه‌کان فکری خۆیان بسه‌پێنن. ته‌نانه‌ت له‌م سێ ده‌وڵه‌ته‌دا ئیسلامی سیاسی به‌ره‌و ده‌سه‌ڵات په‌ل ده‌کوتێت و هه‌وڵ ده‌دات ئاسته‌نگ بخاته‌ به‌رده‌م هه‌نگاوه‌ دێمۆکراسییه‌کان.


به‌ڵام ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌کان نزیکترین ده‌وڵه‌تانی جیهانی ئیسلامین له‌ ڕووخانه‌وه‌. مرۆڤ، به‌بیابانبوون (التصحر)، به‌کاربردن و دۆگمای فکری له‌ زیادبوونێکی به‌رده‌وامدان، له‌ کاتێکدا به‌رهه‌مهێنان، ده‌رامه‌ته‌ سروشتییه‌کان و ئاستی فێرکردن له‌ سه‌ره‌ولێژبوونه‌وه‌یه‌کی به‌رچاودان، بیره‌کانی نه‌وت نزیکن له‌ وشکبوون، گۆڕانه‌ ژینگه‌ییه‌کان هه‌ڕه‌شه‌ له‌ گه‌شتوگوزار و که‌ناراوه‌کان ده‌که‌ن، وه‌ک چۆن هه‌ڕه‌شه‌ له‌ کشتوکاڵ و ماده‌ی خۆراکی ده‌که‌ن. هه‌موو ئه‌مانه‌ هۆشداریی ڕوودانی ئاژاوه‌ و برسێتییه‌ک ده‌ده‌ن، که‌ حکومه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌کان ناتوانن ڕووبه‌ڕووی ببنه‌وه‌. له‌ هه‌مان کاتدا، په‌ڕگیریی ئایینی و نه‌بوونی هه‌ڵکردن له‌ زیادبووندان که‌ ده‌بنه‌ هۆی ململانێکانی دیکه‌. ئه‌وه‌ی له‌ جه‌زائیر و سۆماڵ و سوودان ڕووی دا، ده‌شێت به‌م نزیکانه‌ چاره‌نووسی میسر و مه‌غریب و ئه‌رده‌ن و سووریاش بێت.


ئه‌گه‌ر جیهانی ئیسلامی به‌راورد بکه‌ین به‌ که‌شتیی تایتانیک پێش نوقمبوونی، هاوشێوه‌ییه‌کی زۆر له‌ نێوان هه‌ردووکیاندا ده‌بینین. که‌شتیی ئیسلامی ته‌نیا و تێکشکاو له‌ ناو زه‌ریایه‌کی سارددا وه‌ستاوه‌ و نازانێت چۆن ده‌ربازی ببێت. ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان هه‌وڵ ده‌ده‌ن به‌ قایه‌قه‌کانی ڕزگاربوون، که‌ ژماره‌یان که‌مه‌، ده‌رباز ببن و له‌ هه‌مان کاتیشدا قازانج له‌ کاره‌ساته‌که‌ بکه‌ن. پیاوانی ئایین هه‌مان ته‌لیسم و دروشمه‌کان دووباره‌ ده‌که‌نه‌وه‌ و داوا له‌ خه‌ڵک ده‌که‌ن سه‌بر بگرن. ئه‌وانه‌ی خۆیان به‌ ڕیفۆرمیسته‌کان ناودێر ده‌که‌ن، مۆسیقاژه‌نه‌کانی سه‌ر که‌شتیی تایتانیکم بیر ده‌هێننه‌وه‌ که‌ هه‌تا کاتی ڕۆچوونی که‌شتییه‌که‌ له‌ ناو زه‌ریادا هه‌ر خه‌ریکی ژه‌نین بوون. هه‌ر ده‌یانژه‌نی و ده‌یانژه‌نی، ئه‌گه‌رچی ده‌یانزانی هه‌رگیز که‌س گوێیان لێ ناگرێت.
به‌ڵام له‌ نێوان دوو که‌شتییه‌که‌دا جیاوازییه‌کی ڕوون هه‌یه‌. کاتێک تایتانیک چووه‌ زه‌ریاوه‌، نوێ و زه‌به‌لاح بوو، به‌ڵام که‌شتیی ئیسلامی کۆنه‌ و ماوه‌ی چه‌ند سه‌ده‌یه‌ په‌راوێز خراوه‌. زیاد له‌ وزه‌ی خۆی بار کراوه‌ و به‌بێ ڕێنوێن ڕه‌وت ده‌کات. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی چیتر نازانێت ده‌یه‌وێت بۆ کوێ بڕوات، هه‌موو ئاڕاسته‌کانی با نه‌گونجاون بۆی. به‌رکه‌وتێکی ساده‌ له‌گه‌ڵ چیایه‌کی سه‌هۆڵیندا که‌ ناوی مۆدێرنێته‌یه‌، به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌شتیی ئیسلامی هاوسه‌نگیی خۆی له‌ ده‌ست بدات. ئێستا ده‌بینین به‌ تێکشکاوی وه‌ستاوه‌ و پڕ بووه‌ له‌ ئاوی ده‌ریا، به‌ڵام زۆربه‌ی سه‌رنشینانی ئه‌و که‌شتییه‌ سوورن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی نوقم نابێت، چونکه‌ له‌ که‌شتیڕانییه‌که‌یدا شتێکی خوایانه‌ ده‌بینینه‌وه‌.


موسوڵمانان ڕه‌سیدی شارستانی و کولتوورییان له‌ ده‌ست چووه‌ و له‌مڕۆدا له‌سه‌ر میراتێک ده‌ژین که‌ چیتر له‌ تاو برسێتی نه‌ قه‌ڵه‌ویان ده‌کات و نه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند. ئه‌گه‌ر جیهانی ئیسلامی کۆمپانیایه‌ک یان دامه‌زراوه‌یه‌ک بوایه‌، ده‌مێک بوو ئیفلاسی کردبوو. ئه‌وه‌ی ئه‌م جیهانی ئیسلامییه‌ له‌مڕۆدا پێویستی پێیه‌تی، نه‌ خۆبه‌زلزانین و نه‌ که‌شوفشه‌، به‌ڵکو پرۆسه‌ی ئاشکراکردنی ئیفلاسێکی ڕووداپۆشراوه‌. موسوڵمانان پێویستیان به‌ پرۆسه‌یه‌کی داماڵین هه‌یه‌، که‌ به‌ هۆیه‌وه‌ ئه‌و جانتایانه‌ی سه‌فه‌ر فڕێ بده‌ن که‌ ڕێگه‌یان لێ ده‌گرێ به‌ره‌و مۆدێرنێته‌ و په‌ره‌سه‌ندن سه‌فه‌ر بکه‌ن. پێویستیان به‌وه‌یه‌ ئه‌و ڕوانگه‌ی خۆشکۆدارکردن و شارستانییه‌ت شکۆدارکردنه‌ فڕێ بده‌ن، چاوێک بخشێننه‌وه‌ به‌ ڕوانگه‌یاندا بۆ ئافره‌ت و ڕۆڵی ئافره‌ت، مێژوو و ته‌ڵه‌کانی، ئایین و سنووردارییه‌که‌ی، نموونه‌ی باڵا و چه‌مکی دوژمن.


دان دینه‌ر، مێژوونووسی ئه‌ڵمانی، له‌ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کدا به‌ ناونیشانی 'ونبوانی ناو ئایین' سه‌رزه‌نشتی جیهانی ئیسلامی ده‌کات به‌وه‌ی که‌ ئێستا هزر و زمان بارمته‌ی فکری ئایینی و زمانی ئایینین، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وا ده‌کات کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی دوور بێت له‌ واقیعی ئه‌وان. ئه‌مه‌ هه‌مان بیرۆکه‌ی ئه‌دۆنیسه‌، که‌ ساڵی پار٣  له‌ سه‌ردانه‌که‌یدا بۆ هه‌رێمی کوردستانی عێراق خستیه‌ ڕوو و سه‌رزه‌نشتی عه‌ره‌بی کرد به‌وه‌ی زمانه‌که‌یان چه‌قی به‌ستووه‌، کولتووره‌که‌یان بووه‌ به‌ کولتوورێکی بیرۆکراسی و ده‌وڵه‌ت به ‌ڕێوه‌ی ده‌بات و هیچ شتێک پێشکه‌ش به‌ جیهان ناکه‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ش، دره‌نگ یان زوو له‌ناو ده‌چن.


به‌ڵام هه‌ردوو توێژه‌ری فه‌ڕه‌نسی، یوسف کورباژ و ئیمانوێل تۆد، پێشبینیی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ جیهانی ئیسلامی له‌ ساڵانی ئایینده‌دا شۆڕشێکی گۆڕانکاریی مه‌زن به‌ خۆوه‌ ده‌بینێت. هه‌ردوو توێژه‌ر له‌ هه‌ر چوار لای جیهانی ئیسلامی ئامارگیریی فراوانیان کردووه‌ و به‌ ئه‌نجامێکی سه‌یر گه‌یشتوون، له‌ ماوه‌ی بیست ساڵی ڕابوردوودا تێکڕای له‌دایکبوون له‌ سه‌رجه‌م وڵاته‌ ئیسلامییه‌کاندا به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رچاو دابه‌زیوه‌، به‌ڵام ڕێژه‌ی فێرکردن له‌ نێوان کچان و کوڕاندا وه‌ک یه‌ک زیادی کردووه‌. هه‌ردوو توێژه‌ر ده‌ڵێن فێرکردن له‌ سه‌ره‌تادا هه‌میشه‌ دوو دیارده‌ی هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ خۆیاندا ده‌هێنن. له‌ لایه‌که‌وه‌ ڕۆحی په‌ره‌سه‌ندن و خواستی گۆڕانکاری، له‌ لایه‌که‌ی تره‌وه‌ تێکچوونی ده‌روونی و ناڕه‌زایی له‌ نێوان گه‌نجاندا. له‌ ڕوانگه‌ی کۆرباژ و تۆده‌وه‌، فێرکردن به‌رپرسه‌ له‌ په‌ڕگیری له‌ نێوان گه‌نجانی موسوڵماندا، چونکه‌ هۆشیاربوون به‌ پرسه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ ناو گه‌نجاندا زیاد ده‌کات، به‌ڵام پێداگیری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌ن په‌ڕگیری دیارده‌یه‌کی کاتییه‌ و به‌ زوویی کۆتایی دێت.


به‌ڵام ئه‌م کتێبه‌، ڕووخانی جیهانی ئیسلامی، لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی ئاماری ناخاته‌ ڕوو، به‌ڵکو ڕوانگه‌یه‌کی شیکارییانه‌ بۆ دۆخی هزری و په‌ره‌سه‌ندنه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ جیهانی ئیسلامیدا ده‌خاته‌ ڕوو. ئه‌م کتێبه‌ ڕوانگه‌ی موسوڵمانان بۆ مێژوو و په‌یوه‌ندیی ئایین به‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ باس ده‌کات، وه‌ک چۆن پرسه‌کانی فێرکردن، گوتاری ئایینی و کێشه‌کانی ژینگه‌ که‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ جیهانی ئیسلامی ده‌که‌ن، ده‌خاته‌ به‌ر باس. میسر چاوگه‌ی باسه‌که‌ ده‌بێت، چونکه‌ هه‌میشه‌ زادگه‌ی زۆربه‌ی بزووتنه‌وه‌ په‌ره‌سێنی و ڕۆشنگه‌رییه‌کان بووه‌، وه‌ک چۆن له‌ ڕووی به‌رهه‌مهێنانی هزری ده‌مارگیری و بزووتنه‌وه‌ تیرۆیستییه‌کانه‌وه‌ له‌ پێش بووه‌.


ده‌مه‌وێت خوێنه‌ر له‌وه‌ تێ بگات ئامانجی من له‌م کتێبه‌دا نه‌ به‌دگۆییه‌ به‌رامبه‌ر ئیسلام و نه‌ به‌رگریکردنه‌ لێی، به‌ڵکو ده‌مه‌وێت له‌ ڕوانگه‌یه‌کی ڕه‌خنه‌یی-شیکارییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ قه‌واره‌یه‌کی نه‌خۆشدا بکه‌م که‌ ناوی جیهانی ئیسلامییه‌. نه‌خۆش به‌وه‌ چاره‌سه‌ر نابێت که‌ له‌ ئاستی ڕاستیدا چاوی بنوقێنێت و ڕه‌چه‌ته‌ی ده‌رمانه‌کانی بخاته‌ لاوه‌، به‌ڵکو به‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی خۆ و ده‌رککردن به‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌خۆشییه‌که‌ چاره‌سه‌ر ده‌بێت. نه‌خۆش پێویستی به‌وه‌یه‌ یه‌که‌م جار ددان به‌وه‌دا بنێت که‌ نه‌خۆشه‌!
٭٭٭

ئه‌م نووسینه‌ پێشه‌کیی نووسخه‌ی ئه‌لیکترۆنیی کتێبی "سقوط العالم الاسلامی"یه‌، پێشتر له‌ گۆڤاری دابڕان، ژماره‌ ٦، مارسی ٢٠١٧ بڵاو بووه‌ته‌وه‌. ڕووداوه‌کانی ڕۆژ پێداگیری له‌سه‌ر گرنگی باسه‌که‌ ده‌که‌نه‌وه‌، بۆیه‌ به‌ باشمان زانی جارێکی تر و پاش هه‌ندێک ده‌ستکاری، دووباره‌ بڵاوی بکه‌ینه‌وه‌.

 

  1.  له‌ ده‌قه‌ عه‌ره‌بییه‌که‌دا نووسراوه‌ (الشماتة) که‌ به‌رامبه‌ره‌ له‌گه‌ڵ (schadenfreude)، به‌ مانای ئه‌وه‌ی چێژ له‌ ئازاری ئه‌وانی تر ببینیت.
  2.  مه‌به‌ستی نووسه‌ر له‌ ئومه‌ (امة) نه‌ته‌وه‌یه‌کی دیاریکراو نییه‌، به‌ڵکو مه‌به‌ستی له‌ ئۆمه‌تی ئیسلامییه‌ به‌گشتی.
  3.  ئه‌م کتێبه‌ له‌ ساڵی ٢٠١٠دا نووسراوه‌. ئه‌دۆنیسیش له‌ مانگی چواری ٢٠١٠ له‌سه‌ر بانگێهشتی بنکه‌ی ئه‌ده‌بی و ڕووناکبیریی گه‌لاوێژ سه‌ردانی کوردستانی کرد. سه‌ردانه‌که‌ی ئه‌دۆنیس مشتومڕێکی گه‌وره‌ی له‌ نێو ڕۆشنبیرانی عه‌ره‌بدا خسته‌وه‌، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی ئه‌دۆنیس ناچار بوو به‌ وتارێک به‌ ناویشانی (لماذا أثارت زيارتي إلى إقليم کردستان العراق (14 - 24 نيسان - أبريل الماضي) احتجاجا لدى بعض المثقفين العرب؟) وه‌ڵامی ڕه‌خنه‌کان بداته‌وه‌.

 

03 Nov, 2020